Essay 2012 van Trees van Hennik

Voor het boek: “Bloei”; werken aan geluk in organisaties, onder redactie van Kees Klomp. Verschijnt oktober 2012.

Business, mindfulness en het nieuwe leiderschap

Thuis komen bij mezelf, dat is wat mediteren voor mij is.
Zes jaar geleden kwam ik bij toeval terecht in een Tibetaans boeddhistisch klooster in Zuid-India. Ik mediteerde reeds tien jaar, maar had weinig idee van boeddhistische leermeesters en boeddhistische kloosters, laat staan kennis en ervaring met de dharma.
Mediteren bracht me vooral momenten van rust en stilte in mijn hoofd, wat zeer welkom was in mijn hectische baan als manager van een afdeling preventie en innovatie bij een grote instelling voor geestelijke gezondheidszorg (ggz).
Naast de hectiek was het ook een leuke baan in een tijd waarin preventie hot was en er nog enige ruimte was voor innovatie in de ggz. Ook werd voorzichtig zichtbaar dat er zelfs een beetje ruimte kwam voor spirituele zaken in de gezondheidszorg, zoals meditatie. Ik organiseerde met een aantal vrouwelijke collega’s, de spiritgroep van de ggz, twee symposia voor hulpverleners met als titel “de ziel in de ggz, ballast of bagage? “
Binnen een week zaten beide symposia vol en kwamen wij er snel achter dat er in “achterkamertjes in eigen huizen” van psychiaters en psychotherapeuten wel degelijk interesse was voor complementaire en spirituele hulp aan cliënten.

De ziel uit de geestelijke gezondheidszorg

Ik ervoer toch dat “de ziel” steeds meer verdween uit de gezondheidszorg. De productienormen, richtlijnen, systemen, modellen en andere kwaliteits-toeters en bellen namen steeds meer toe en ik merkte dat het productietempo mij steeds meer in de greep nam.
Met bijna een burn-out en een gezin met echtgenoot en twee jonge kinderen werd het tijd om een sabbatical te nemen.
Ik oriënteerde mij op een kloosterverblijf ergens in India. Mijn wens was simpel: alleen maar “op een kussentje stil zitten en tot rust komen”.
Op basis van een klein fotootje van één bij twee centimeter van de tempel van dit Dzogchenklooster wist ik vanuit een diepe overtuiging en dieper weten “hier wil ik naar toe, hier moet ik zijn”. De abt van dit klooster is de 7-e Dzogchen Rinpoche, Jigma Losel Wangpo, een bijzondere Tibetaanse boeddhistische leraar. Deze leermeester is de houder van de Dzogchen overdrachtslijn en herkend door Zijne Heiligheid Dodrupchen Rinpoche als de zevende incarnatie van Pema Rigdzin.
Eén van de essenties van Dzogchen is het herkennen van de ware natuur. Dzogchen is ook een hele praktische boeddhistische richting die waardevol is in deze tijd van chaos, instabiliteit en groot geestelijk lijden (1).
Dzogchen is voorbij de geest/ het denken– voorbij kennis, woorden en concepten – en richt zich op handelen in het aardse, alledaagse leven. Dat praktische past goed bij me.

Make a plan but give up all hope for result

Het verblijf in het Dzogchenklooster en het onderricht van de 7-e Dzogchen Rinpoche was één van de meest bijzondere periodes en lessen in mijn leven die diepe indruk heeft gemaakt en mijn leven en werk op alle gebieden enorm inspireert.
Ik was niet speciaal op zoek naar een boeddhistische leermeester maar het verblijf in het klooster en de ontmoeting met Dzogchen Rinpoche gaf mij een gevoel van thuiskomen bij mezelf.
Aan het einde van mijn verblijf werd een internationale retraite georganiseerd en de 7-e Dzogchen Rinpoche sprak over “make a plan, but give up all hope for result”. Met dit thema sta ik nog steeds op en ga ermee naar bed.
Bij thuiskomst was ik zeer geïnspireerd om verder te gaan op het boeddhistische pad en met name het Dzogchen pad.

Net terug uit het klooster ben ik gelijk een opleiding tot mindfulnesstrainer gaan volgen.
Mindfulness is het leven met aandacht: op een speciale manier, doelgericht, in het hier en nu en zonder oordeel. De grondslag van mindfulness is het boeddhisme en door de lessen van de 7-e Dzogchen Rinpoche vond ik meer verdieping in mijn stijl van het geven van mindfulnesstrainingen.

Dzogchen is geen intellectuele methode: de leraar introduceert direct de ware natuur aan de leerling, voorbij de geest/ het denken.
Mindfulness is naast een manier van leven ook een methode in het westen waarbij mensen in trainingen leren concreet vorm te geven aan het leven in het hier en nu en ruimte te maken voor alles wat zich aandient.
Voordat ik naar het klooster ging en daarna in aanraking kwam met mindfulness miste ik op veel momenten inspiratie en verbondenheid met wie ik ten diepste was.
Mindfulness maakte mij gelukkiger, bewuster en gaf mij een gevoel van thuiskomen bij mezelf. Ik wist zeker dat mindfulness andere mensen ook gelukkiger kon maken en ongekende mogelijkheden gaf voor kinderen, volwassenen en cliënten in de geestelijke gezondheidszorg.
Mijn inspiratie lag steeds meer bij de integratie van mindfulness en meditatietechnieken in de gezondheidszorg. Dat ging allesbehalve makkelijk. Ik was weliswaar als nieuw mens teruggekeerd uit India, maar de geestelijke gezondheidszorg was hetzelfde gebleven. Ik werd dan ook in eerste instantie met scepsis onthaald, door mijn collega’s en vakgenoten voor gek verklaard en zelfs gepest. Maar langzaam maar zeker begon er steeds meer wetenschappelijk bewijs voor de werkzaamheid en effectiviteit van mindfulness en meditatie door te druppelen, en kreeg ik de kans het toe te passen en verder te ontwikkelen. Ik ben dat met volle overgave gaan doen en ontwikkelde allerlei nieuwe plannen en producten.

Later begreep ik dat er meerdere mensen in het land de mindfulness aan het integreren waren, maar dat was me toen niet bekend. De mindfulness was toen amper bekend in Nederland, nu nog maar zes jaar geleden.
Ondanks dat vele onderzoeken naar de positieve effecten van de mindfulnesstrainingen van o.a Jon Kabat-Zinn al bekend waren, hebben de psychiaters binnen de instelling waar ik werkte er meer dan een jaar over gedaan om het fiat te geven om maar eens een mindfulness-pilot te gaan doen. Vanaf het voorzichtige jawoord van het psychiateroverleg zijn de duizenden bloemen van de mindfulness, zoals mijn diepe wens was, gaan bloeien in deze instelling.
De positieve effecten van de mindfulness voor volwassenen, het voorzichtige begin voor kinderen, bedrijven en instellingen worden steeds meer bekend in Nederland.
Het hart en de ziel was steeds verder te zoeken binnen mijn werk en ik besloot mijn eigen weg te gaan en de mindfulness meer uit te diepen. Als pedagoog binnen het preventiewerk zag ik vele mogelijkheden om de mindfulness te vertalen naar mindfulnessgroepen voor ouders en kinderen.
Ik startte vier jaar geleden met een collega een eigen bedrijf, een centrum voor Mindfulness, psychotherapie en kindercoaching. Bij de oprichting en verdere vormgeving van de mindfulness binnen dit bedrijf bleef ik enorm geïnspireerd door de lessen van Dzogchen Rinpoche en dat is nog steeds zo.

Acceptatie, geduld en compassie

Ik word steeds opnieuw door het Dzogchen onderricht geïnspireerd in de manier waarop ik mijn bedrijf vorm geef én hoe ik als trainer de mindfulnessoefeningen overbreng aan volwassenen, ouders, kinderen en binnen het bedrijfsleven. De geest laten rusten is de basis binnen Dzogchen en komt ook steeds terug in de mindfulness zoals het in de westerse wereld wordt vorm gegeven.
Tegelijk met het introduceren van mindfulnessoefeningen (o.a. meditatie) ontstaat een andere levensvisie, een andere zienswijze die meer gericht is op acceptatie, geduld, gelijkmoedigheid en compassie.
Meditatie is een belangrijk aspect binnen de mindfulness. Wij doen allemaal zo ontzettend ons best in het leven, zeker in het westen. Als we de geest tot rust brengen komt er meer helderheid, eenvoud en diepere wijsheid. Het is eerder minder doen dan meer: van een “doe-houding naar een “zijns-houding”.
Door de geest te temmen wordt je helder, gefocussed en kom je meer in een flow waarin alles vanuit zichzelf en natuurlijk lijkt te gaan, zonder moeite. Het wordt zo mooi verwoord door de eeuwenoude Chinese wijsgeer Lao Tse:

Heb je geduld te wachten
tot de modder zakt,
het water helder wordt,
kun je in stilte verwijlen tot
de juiste handeling vanuit zichzelf ontstaat.

Alle antwoorden liggen in de stilte

Het rusten en temmen van de geest is een lastige aangelegenheid in ons dagelijks leven. De kern van mindfulness in het westen is eigenlijk in een korte zin samen te vatten “ervaren van alles wat er is in het moment”. Gedachten en gevoelens laten voor wat ze zijn. Gedachten gaan ook weer weg zoals wolken in de lucht. Creëer ook geen geforceerde vragen en antwoorden, maar laat spontaan vanuit het hart de vragen en antwoorden ontstaan. Dan komt er een andere, diepere wijsheid naar voren die vanuit het hart komt en niet een nieuwe illusionaire creatie is vanuit onze voortdurend onrustige geest.

Alle antwoorden liggen in de stilte.
In de stilte is er een wijsheid die voorbij gaat aan het cognitieve, “voorbij” bestaande kaders, modellen en andere cognitieve wijsheden. Deze diepere wijsheid gaat voorbij automatismen en sluit aan bij ons eigen hart, dat wat wij werkelijk ervaren en wensen in het leven. Voorbij het cognitieve komt er ruimte voor een ander soort wijsheid en voor meer liefdevolle vriendelijkheid naar onszelf en anderen (bodhicitta). Deze wijsheid kunnen wij aanraken als wij stil worden in onszelf, bijvoorbeeld in meditatie. Zo kunnen wij door simpelweg onze belangrijkste vragen te stellen, stil in onszelf, een antwoord krijgen wat van diep van binnen komt, vanuit ons hart. Dan zijn de stoflagen even opgelost en raken wij onze eigen diepere ervaring en wijsheid aan.
De mindfulnessoefeningen, zoals in het westen ontwikkeld door Jon Kabat-Zinn, sluiten hier mooi op aan en geven handvatten om aanwezig te zijn en te ervaren in het moment en de geest wat te temmen. Want de geest is als een aap die voortdurend van hot naar haar springt en als wij deze aap een beetje kunnen temmen dan is dat in ons hoofd wel prettig en rustiger.

Van niets doen naar diepere wijsheid

Aan de Daila Lama werd enige jaren geleden gevraagd “wat is boeddhisme”? Treffend en kort zei hij “boeddhisme is de studie van de geest”. De kern van mindfulness is ook onze eigen gedachten observeren, niets creëren, waarnemen en weer laten gaan. Eigenlijk is het niets doen, ontspannen: dan ontstaat een andere wijsheid, voorbij cognities, voorbij het denken (2).
Simpeler kan het eigenlijk niet: de zienswijze dat alles aanwezig is en wij eigenlijk niets hoeven te doen (3).

Wanneer wij ontspannen dan gebeurt het vanzelf: dan komen er nieuwe ingevingen, ideeën en antwoorden vanuit een andere (niet cognitieve) wijsheid. Het geheim van groot en nieuw leiderschap is in contact komen met een diepere wijsheid die verbonden is met onze diepste kern. Dit is de plaats waar je inzicht, creativiteit, verbeelding en diepgaande (niet cognitieve) intelligentie zich bevindt.
Diepere wijsheid die verbonden wordt met verstandige cognitieve kennis is ook nodig om wetenschap te bedrijven en producten te maken die ook echt nodig zijn.

Deze zienswijze is van groot belang voor nieuw leiderschap. Want nieuwe leiders zijn geïnspireerd vanuit hun eigen kernwaarden en een heldere kijk op het groter geheel. Deze kernwaarden zijn niet gefabriceerd maar zijn verbonden met passie en talenten, wie we ten diepste zijn en hoe we dit in de wereld “neer willen zetten”.
Maar het is vaak lastig om onze eigen “echte” waarden helder te krijgen. Deze zijn meestal, en zeker binnen het bedrijfsleven, ondergesneeuwd met allerlei stoflagen waardoor we het zicht kwijt raken en meer uit zijn op verkeerde en negatieve doelen en versterking van ons eigen ego.

Een visionaire leider

Met een collega-sangha maatje startte ik 2 jaar geleden de Academie voor het Nieuwe Leiderschap en wij werken met kernwaarden. We bieden een lijst aan met zestig meest gangbare waarden en mensen kunnen aangeven wat voor hun de belangrijkste waarden zijn in hun werk als leider. Vanuit deze waarden geven zij vorm aan hun manier van werken. Maar wanneer wij stil worden en contact maken met het moment en onderzoeken wat er vanuit de stilte spontaan aan ingevingen ontstaat, dan komen er veelal andere nieuwe waarden naar voren. Deze waarden lagen “verstopt” onder de waarden waaruit men gebruikelijk (bewust of onbewust) handelde. Deze nieuwe kernwaarden bieden een ander zicht op businessdoelen en manieren van werken en geven ruimte voor visionair denken en leiderschap (4).

Visionaire leiders geven leiding vanuit een dieper innerlijk inzicht die verbonden wordt met kernwaarden, duurzaamheid, gelijkmoedigheid en compassie voor henzelf en anderen.

Wij merken dat door deze manier van werken er nieuwe kernwaarden naar boven komen waarbij het vastklampen aan het ego een minder grote rol speelt.
Een organisatie vanuit deze waarden leiden gaat er dan heel anders uitzien met meer aandacht voor het welzijn van anderen in plaats van op het vergaren van macht, rijkdom of roem voor zichzelf.
Want we zoeken allemaal een staat waarin onze geest rustiger en vreedzamer is, minder geobsedeerd door allerlei onrustige en negatieve gedachten en emoties. Een dergelijk ervaren kan inzicht geven in hoe wij voortdurend overweldigd raken door positieve of negatieve omstandigheden. Wanneer nieuwe leiders stil worden en de geest tot rust brengen zullen ze ook niet in allerlei extreme staten van gedachten van de geest verstrikt raken.
De houding en zienswijze ten opzichte van de omstandigheden en gebeurtenissen zal meer zijn alsof je iemand bent die de geest observeert, zonder afgeleid te worden door de omstandigheden.
Er ontstaat dan ook meer ruimte en creativiteit om visionair te denken waarbij nieuwe leiders het vermogen hebben om voorspoed te creeëren voor iedereen en het “voorspelbare” te overstijgen waardoor acties op een hoger plan komen. Dan is leiding geven vanuit het hart, bewustzijn en eigen innerlijke waarden meer een pad van mededogen en elke dag een beter mens en een betere leider te worden……met een glimlach op het gezicht.

Korte meditaties en leiding geven vanuit het hart

Na vijf jaar vele mindfulnesstrainingen en workshops gegeven te hebben aan volwassenen, kinderen, hulpverleners en bedrijven zie ik steeds meer dat de meeste mensen het in onze hectische westerse wereld niet volhouden om lange meditatieoefeningen te doen. Deze geluiden komen ook steeds meer uit mindfulnessland.
Vijf of tien minuten simpele meditaties (bijvoorbeeld met de focus op de adem) per dag zijn effectief: ook als integratie van mindfulness in het dagelijks leven na het volgen van een mindfulnesstraining van acht weken.
Korte meditaties zijn veelal voldoende om de aandacht en focus naar het innerlijk te brengen. Door even de verbinding te maken met het innerlijk, emoties, gedachten lichamelijke sensaties en hier ruimte voor te maken kunnen mensen veel meer hun energie bij henzelf houden. We zijn dan meer geconcentreerd en helderder in wat we doen in de stroom van alle externe gebeurtenissen.
Vijf of tien minuten mediteren, het liefst ’s morgens en mogelijk ’s avonds brengt al enorme positieve effecten.
Meegenomen is dat wij dan door deze korte meditaties ook bewuster, meer in het moment gaan leven en meer verbinding houden met ons hart, wat wij ten diepste het liefste willen en wie we zijn.
Op deze manier ervaren de meeste mensen mediteren niet als een opgave die ze ook nog moeten inpassen in hun dagelijkse hectiek, maar als een plezierige ervaring die elk moment van de dag ingelast kan worden.
Ook voor mensen in het bedrijfsleven zijn twee tot vijf minuten door de dag heen al genoeg om aan te haken op hun eigen levensritme en adem. Ditzelfde geldt overigens ook voor kinderen vanaf vier jaar waarbij een hand op de buik om de adem te voelen zeer behulpzaam is.
Het aanbod van oefeningen binnen de drie pijlers van de mindfulness maakt het mogelijk dat mensen zelf kunnen kiezen tussen meditaties (op de adem of zintuigen), yoga (mindfulness in beweging) of de bodyscan (een begeleide reis door het lichaam).
Zo vertelde een huisarts mij onlangs dat zij haar praktijk kan volhouden als ze regelmatig op een dag tussen de patiënten door even vijf minuten zittend de korte bodyscan doet. Of een consultant binnen een ICT-bedrijf die vertelt dat hij na een burn-out het werk nu goed volhoudt door regelmatig op een dag drie minuten een korte meditatie op de adem te doen of drie keer bewust in- en uit te ademen.

De teachings van de 7-e Dzogchen Rinpoche hebben mij meer rust, geluk, inspiratie en een gevoel van “thuiskomen bij mezelf” in mijn leven gebracht. De mindfulness sluit hierbij goed aan.
Ik wens dat iedereen kennis kan maken met mindfulness, juist omdat het zo effectief is, ons dichterbij het leven vanuit ons hart brengt en hierdoor ruimte maakt voor een bewuster en vrijer leven. Dit is wat ik mis in het leiderschap in het westen.
Mindfulness is dan niets meer of minder dan even thuis komen bij jezelf, aanhaken op je eigen levensritme, waar je ook bent of gaat.

*Mindfulness betekent opmerkzaamheid. De basis ligt in de boeddhistische meditatievormen. Een mindfulnesstraining bestaat uit oefeningen in het hier en nu, zonder oordeel, waarbij men de aandacht richt op de adem, of zintuigen, een voorwerp of een dagelijkse handeling zoals eten. Op veel universiteiten is de training effectief bewezen voor veel lichamelijke en psychische klachten zoals behandeling van kanker, depressie, angst, stress etc. Geen enkele farmaceutische industrie werkt mee aan dit wetenschappelijk onderzoek voor zover mij bekend.

Noten.

  1. Jigma Losel Wangpo, de 7-e Dzogchen Ronpoche: Elk bedrijf moet investeren in positief karma, Business Spiritualiteit Magazine Nyenrode, nr. 7, 2009
  2. Alan Wallace en Brian Hodel: Verbindend Bewustzijn. Waar wetenschap en spiritualiteit elkaar raken.Vertaald als “Verbindend Bewustzijn”, uit “Embracing mind: the common ground of science and spirituality”. Ten Have, 2009
  3. Dalai Lama: Dzogchen. De hart-essentie van de Grote Perfectie. Asoka, 2002
  4. Deepak Chopra, De ziel van leiderschap, Kosmos Uitgevers b.v, 2010

Trees van Hennik werkte 21 jaar als manager in de geestelijke gezondheidszorg en is sinds 2008 mindfulnesstrainer bij “Mindstudio” : een centrum voor Mindfulness, Psychotherapie en Kindercoaching (www.mindstudio.nu). Zij is tevens medeoprichter van “de Academie voor het Nieuwe Leiderschap” (www.hetnieuweleiderschap.info). Zij geeft trainingen en workshops aan volwassenen, kinderen, leerkrachten, hulpverleners en het bedrijfsleven op het gebied van mindfulness, creativiteit en het nieuwe leiderschap. Daarnaast is zij secretaris in het bestuur van Shenpen Nederland, de charitatieve instelling van de 7-e Dzogchen Rinpoche. Shenpen Nederland organiseert ook lessen, empowerments en retraites van deze leermeester in Nederland (www.shenpennederland.org)

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *